Dwa budynki — Superjednostka w Katowicach i Falowce w Gdańsku — reprezentują ekstremalne podejście do modernistycznego budownictwa mieszkaniowego w Polsce Ludowej. Ich gabaryty i skala do dziś wyróżniają je na tle przeciętnego budownictwa blokowego, a obiekty stały się przedmiotem badań architektonicznych i zainteresowania miłośników brutalistycznej architektury.
Superjednostka w Katowicach
Superjednostka przy ul. Armii Krajowej w Katowicach to budynek mieszkalny o długości ponad 187 metrów i wysokości 15 kondygnacji. Projekt opracował Mieczysław Królikowski, a budynek oddano do użytku w 1972 roku.
Koncepcja „superjednostki" zakładała stworzenie samowystarczalnego bloku miejskiego — na parterze i pierwszym piętrze miały się znajdować usługi, sklepy i lokale użytkowe, powyżej mieszkania. Fasada wschodnia zaplanowana jest jak wielki ekran — ceglana elewacja z regularnym rytmem okien tworzy wyrazisty obraz w panoramie miasta.
Styl i rozwiązania architektoniczne Superjednostki
Superjednostka reprezentuje nurt modernizmu późnego — charakterystyczne jest postawienie bloku na słupach (pilotis), co uwalnia parter dla ruchu pieszego i usług. Rozwiązanie to, zaczerpnięte z teorii Le Corbusiera, rzadko realizowano w Polsce Ludowej w tak konsekwentnej formie.
Galerie komunikacyjne po zachodniej stronie budynku tworzą półpubliczne przestrzenie — ciągi piesze na każdym piętrze, z których dostępne są wejścia do mieszkań. Rozwiązanie to sprzyja kontaktom sąsiedzkim, choć z biegiem lat pojawiły się problemy z zarządzaniem tymi przestrzeniami.
Falowce w Gdańsku-Przymorzu
Falowce to zespół ośmiu wieżowców na gdańskim Przymorzu, spośród których jeden — Falowiec przy ul. Obrońców Wybrzeża — jest najdłuższym budynkiem mieszkalnym w Polsce i jednym z najdłuższych w Europie. Jego długość wynosi ponad 860 metrów, a budynek zamieszkuje kilka tysięcy osób.
Nazwa „Falowiec" pochodzi od falującej linii elewacji — budynek nie jest prostoliniowy, lecz lekko wygięty w planie, co miało złagodzić monotonię długiej bryły i poprawić nasłonecznienie mieszkań. Podobny efekt osiągnięto w kilku innych budynkach osiedla.
Historia i czas budowy Falowców
Budowę Falowców prowadzono w kilku etapach od lat 60. do 70. XX wieku. Projekt opracowali architekci ze Sopotu: Stanisław Labuda, Bolesław Skotnicki i Stanisław Sławiński. Osiedle Przymorze miało zaspokoić potrzeby mieszkaniowe dynamicznie rozwijającego się Gdańska.
Elewacje budynków zostały pokryte prefabrykowanymi płytami warstwowymi — charakterystyczną wielką płytą, która stała się symbolem budownictwa masowego PRL. Mimo upływu czasu i licznych modernizacji, Falowce nadal są w pełni zamieszkane.
Znaczenie urbanistyczne
Zarówno Superjednostka, jak i Falowce pełniły rolę wyznaczników skali w swoich miastach. W Katowicach Superjednostka definiuje oś ulicy Armii Krajowej i jest widoczna z centrum. W Gdańsku Falowce stanowią dominantę pasa nadmorskiego od strony lądu — ich silweta jest rozpoznawalna z dystansu.
Oba obiekty były wielokrotnie opisywane w literaturze architektonicznej jako przykłady polskiego modernizmu późnego. Pojawiają się w podręcznikach historii architektury XX wieku oraz publikacjach poświęconych architekturze PRL.
Stan obecny i adaptacje
Superjednostka przeszła gruntowny remont, który objął wymianę instalacji i ocieplenie budynku. Zachowano jednak historyczną strukturę galeriową i charakterystyczne akcenty ceglane elewacji. Falowce sukcesywnie są termomodernizowane, a ich mieszkania nadal cieszą się dużym zainteresowaniem ze względu na lokalizację przy plaży.
Możliwości zwiedzania
Oba budynki są zamieszkane — nie są dostępne dla zwiedzających wewnątrz bez zaproszeń od mieszkańców. Zewnętrzne elewacje i otoczenie można oglądać swobodnie. Superjednostka jest widoczna z przestrzeni publicznej ul. Armii Krajowej. Falowce można obejść wokół, a z plaży w Gdańsku-Przymorzu widoczna jest ich charakterystyczna, falująca sylweta.