Pałac Kultury i Nauki (PKiN) w Warszawie to jeden z najbardziej rozpoznawalnych budynków w Polsce i zarazem trwały ślad architektury okresu stalinowskiego w krajobrazie stolicy. Wzniesiony w latach 1952–1955 jako „dar narodu radzieckiego dla narodu polskiego", do dziś pozostaje najwyższym budynkiem w Polsce.
Historia budowy i geneza projektu
Decyzja o budowie PKiN zapadła w 1951 roku. Projekt opracował sowiecki architekt Lew Rudniew, a budowę realizowały brygady radzieckich robotników, wspieranych przez polskich pracowników. Na potrzeby budowy wyburzono znaczną część zniszczonej wojennej zabudowy centrum Warszawy.
Budynek oficjalnie otwarto 22 lipca 1955 roku. Przez lata pełnił funkcje kulturalne, naukowe i biurowe — mieściły się w nim teatry, kina, uczelnie, muzea i instytucje kultury. Część tych funkcji zachowano do dziś.
Styl architektoniczny
PKiN reprezentuje styl zwany socrealizmem — nurt obowiązujący w Polsce w latach 1949–1956. Jego wyróżnikami były monumentalna skala, symetria fasad, bogata dekoracja rzeźbiarska oraz nawiązania do historycznych form architektonicznych.
W projekcie Rudniewa widoczne są inspiracje polską architekturą renesansową i barokową — attyki, rzeźbione fryzy i detale dekoracyjne nawiązują do tradycji polskiego budownictwa. Jednocześnie bryła wieżowa z iglicą wpisuje się w schemat sowieckich „wysotok" — drapaczy chmur budowanych w Moskwie w tym samym okresie.
Dekoracja i program rzeźbiarski
Fasady PKiN zdobi bogaty program rzeźbiarski. Postacie alegoryczne przy wejściach i na attykach przedstawiają pracowników różnych zawodów — robotników, rolników, naukowców, artystów. Dekoracje wykonywali zarówno radzieccy, jak i polscy rzeźbiarze.
Na najniższych kondygnacjach widoczne są motywy roślinne i geometryczne charakterystyczne dla dekoracyjnego socrealizmu. Centralny portal wejściowy od strony Placu Defilad ma ponad 20 metrów wysokości i flankowany jest kolumnami z rzeźbionymi kapitelami.
Funkcje i instytucje
W budynku mieszczą się m.in. Teatr Dramatyczny, Teatr Studio, Kino Kinoteka, Muzeum Techniki, Muzeum Ewolucji, Uniwersytet Warszawski (część wydziałów), Polska Akademia Nauk oraz liczne firmy i instytucje. Taras widokowy jest udostępniony dla zwiedzających.
PKiN w przestrzeni miasta
Usytuowanie PKiN na centralnej osi Warszawy — przy Placu Defilad — przez dziesięciolecia determinowało planowanie przestrzenne centrum stolicy. Budynek jest widoczny z większości dzielnic Warszawy i stanowi punkt orientacyjny. Jego sylwetka jest rozpoznawalna w całej Polsce.
W 2007 roku budynek wpisano do rejestru zabytków, co zapewniło mu ochronę prawną przed rozbiórką lub istotną przebudową. Decyzja ta wywołała szeroką debatę publiczną o wartości dziedzictwa architektonicznego PRL.
Możliwości zwiedzania
Taras widokowy na 30. piętrze jest dostępny dla zwiedzających przez cały rok. Wejście od strony wschodniej (ul. Emilii Plater). Muzea mieszczące się w budynku prowadzą własne godziny otwarcia — informacje dostępne na stronach poszczególnych instytucji.
Zewnętrzne elewacje PKiN można oglądać bezpłatnie spacerując wokół Placu Defilad i po przyległych ulicach. Przy zachodnim wejściu zachowały się oryginalne płaskorzeźby z lat 50. w dobrym stanie.
Źródła i literatura
Informacje opracowano na podstawie publicznie dostępnych materiałów: dokumentacji Muzeum Warszawy, Krajowego Rejestru Zabytków (wpis A-1084) oraz publikacji Centralnego Muzeum Techniki. Fotografie: Wikimedia Commons (licencja CC BY-SA).